Back to Main

  Back to previous

 
  News

 
  Articles

 
  Press Room













 

 
Η ζωή στην .κατάψυξη

Περιοδικό "
Vogue" - Οκτώβριος 2005
Δρ. Ελένη Κοντογιάννη, Εμβρυολόγος-Γενετίστρια
Επιστημονική Διευθύντρια "IVF & Genetics"
 


Αν η Ιατρική έδωσε στον άνθρωπο τα όπλα για να θεραπεύσει πολλές ασθένειες, η γενετική μπορεί να του προσφέρει όσα κι ο πιο ευφάνταστος νους αδυνατούσε να διανοηθεί. Η Έλενα Κοντογιάννη, γενετίστρια-εμβρυολόγος, μιλά στην Ναταλία Ιορδάνου-Φουρλή για μια πτυχή της, που αφορά τη θεραπεία ασθενειών ανίατων μέχρι σήμερα.

Αν μέχρι τώρα η μόνη προτεινόμενη απάντηση σε κάποιες ασθένειες ήταν η θεραπεία μέσω φαρμάκων, ακτινοβολιών ή επεμβάσεων, εν έτει 2005 ένας καινούργιος τρόπος ίασης κάνει την εμφάνισή του: κύτταρα του ίδιου του οργανισμού μπορούν να δημιουργήσουν στο εργαστήριο κύτταρα, ιστούς και, ίσως στο μέλλον, όργανα για μεταμοσχεύσεις - χωρίς φόβο απόρριψης - και επίσης μπορούν να γίνουν «οχήματα» ώστε να μπει το υγιές γονίδιο μέσω του οποίου θα γίνει η θεραπεία. Τα βλαστικά κύτταρα, εκείνα που διαμορφώνουν όλους τους ιστούς του οργανισμού, έχουν αυτή τη δυνατότητα στην εμβρυϊκή τους μορφή, όταν δηλαδή δεν έχουν ακόμη υποστεί τις μεταλλάξεις που αλλοιώνουν τη σύσταση και τη δυναμική τους. Έτσι, η επιστήμη της γενετικής, η οποία τα τελευταία χρόνια κάνει πραγματικότητα ιδέες που μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες ανήκαν στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας, ανοίγει ακόμη έναν ορίζοντα στη διάγνωση και στη θεραπεία νόσων, μεταξύ των οποίων και κάποιων που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ανίατες. Η γενετίστρια-εμβρυολόγος Έλενα Κοντογιάννη, μια από τους πρώτους επιστήμονες που εργάζονται πάνω στη μέθοδο της κατάψυξης βλαστικών κυττάρων από τον ομφάλιο λώρο στην Ελλάδα, μας μιλάει για τις εντυπωσιακές δυνατότητες της μεθόδου. «Η έρευνα επάνω στην οποία μορφοποιήθηκε η κατάψυξη των βλαστικών κυττάρων» εξηγεί «δεν ήταν παρά η φυσική απόρροια των εξελίξεων της εξωσωματικής γονιμοποίησης, που πέραν της προφανούς σκοπιμότητάς της ανέτρεψε τα δεδομένα στον χώρο της διάγνωσης των γενετικών ασθενειών και της εμβρυολογίας». Η ίδια σπούδασε Βιολογία στη Θεσσαλονίκη, έκανε master στη γενετική και την εμβρυολογία στο University of London και διδακτορικό στη γενετική, ενώ στη μεταδιδακτορική της έρευνα στο Λονδίνο επικεντρώθηκε στις γενετικές ασθένειες και τις δυνατότητες των βλαστικών κυττάρων. «Ήμουν τυχερή γιατί οι σπουδές μου στο Λονδίνο συνέπεσαν χρονικά με τη μεγάλη άνοδο της μοριακής βιολογίας και γενετικής. Την περίοδο πριν ψηφιστεί από την αγγλική βουλή ο νόμος που τελικά επέτρεψε την έρευνα στα έμβρυα, εμείς οι γενετιστές θέλαμε να τονίσουμε ότι αυτή δεν ταυτιζόταν με τις μνήμες της ναζιστικής Γερμανίας, αλλά ότι πρόκειται για τη μελέτη, τη διάγνωση και τη θεραπεία μιας ασθένειας» εξηγεί. «Στην εξωσωματική γονιμοποίηση το έμβρυο υπάρχει στο εργαστήριο σε πρωτογενή κατάσταση, πριν εμφυτευτεί στην κοιλιά της μητέρας του. Έτσι, αν κάνουμε κυτταρική βιοψία σε αυτό, ξέρουμε αν είναι υγιές ή όχι και αν θα προχωρήσουμε στην εμφύτευση. Αλλά, τι γίνεται στις περιπτώσεις που το άτομο έχει ήδη γεννηθεί και νοσεί ή η ασθένειά του εμφανίζεται στην πορεία; Υπήρχε από τότε η θεωρία ότι τα βλαστικά κύτταρα έχουν τη δυνατότητα διαφοροποίησης, μπορούμε δηλαδή να κατευθύνουμε την ανάπτυξή τους, κάτι το οποίο δημιουργεί ένα τεράστιο φάσμα θεραπευτικών δυνατοτήτων. Τώρα που η έρευνα έχει προχωρήσει, φαίνεται πως όταν αυτά τα κύτταρα απομονωθούν σε αρχικό στάδιο έχουν απίστευτη δύναμη και μπορούν να δράσουν θεραπευτικά. Σε έναν ενήλικα τα βλαστικά κύτταρα βρίσκονται στον μυελό των οστών, αλλά δεν διαθέτουν τη δυναμική των κυττάρων που βρίσκονται στον ομφάλιο λώρο και στον πλακούντα. Σήμερα, αυτή η μέθοδος χρησιμοποιείται στην πράξη. Συλλέγουμε βλαστικά κύτταρα από τον ομφάλιο λώρο του νεογέννητου, παίρνοντας αίμα από τον πλακούντα, και καταψύχουμε τα κύτταρα, ώστε να είμαστε σε θέση να τα χρησιμοποιήσουμε αν και όποτε χρειαστεί.

Πέρα από τους παιδιατρικούς αιματολογικούς καρκίνους που είναι η πιο διαδεδομένη εφαρμογή τους, μόλις πρόσφατα έγινε με επιτυχία στη Γερμανία έγχυση βλαστικών κυττάρων στην καρδιά ανθρώπων που είχαν υποστεί έμφραγμα. Έτσι επιτεύχθηκε ανάπλαση του μυοκαρδίου στα σημεία που ήταν κατεστραμμένο και μάλιστα σε μια χώρα που διατηρεί το πιο αυστηρό ιατρικό καθεστώς όσον αφορά τις καινούργιες μεθόδους». Αυτή τη στιγμή στις Βρυξέλλες υπάρχουν τα κεντρικά εργαστήρια κατάψυξης κυττάρων για όλη την Ευρώπη και γίνονται έρευνες σε συνεργασία με πολλά πανεπιστήμια για τις περαιτέρω εφαρμογές τους. Τέτοιες είναι εκείνες στην επανορθωτική πλαστική χειρουργική, όπου ήδη στο εργαστήριο τα βλαστικά κύτταρα χρησιμοποιούνται για την παραγωγή κολλαγόνου ή δέρματος. «Μέχρι τώρα έχει επιτευχθεί να είναι το δέρμα του ίδιου χρώματος, αλλά όχι ακριβώς της ίδιας υφής. ¨Εχει όμως εκπληκτικές εφαρμογές σε εγκαύματα, τα οποία χωρίς δυνατότητα ανάπλασης γίνονται θανατηφόρα» λέει η κυρία Κοντογιάννη. «Επίσης γίνονται έρευνες ώστε να διαμορφωθούν σε κύτταρα παγκρέατος -κάτι που έχει γίνει μόνο σε πειραματόζωα-, για να θεραπεύουν οποιοδήποτε πρόβλημα διαβήτη. Η ίδια έρευνα επεκτείνεται στο συκώτι και στα οστά, ενώ ήδη έχει φτιαχτεί δόντι και θύλακας τρίχας. Σε απώτερο στάδιο, ο στόχος είναι να μπορούμε να φτιάξουμε ένα όργανο, αλλά ακόμη σε πειραματικό επίπεδο, ειδικά όσον αφορά τον καρδιακό και τον νευρικό ιστό. Όπως φαίνεται, οι εφαρμογές των βλαστικών κυττάρων θα μπορούν να καλύψουν ένα φάσμα που θα ξεκινά από τη θεραπεία της φαλάκρας ή την τελειοποίηση της οδοντοστοιχίας, για να φτάσει σε πολύ σοβαρές καταστάσεις, όπως η αντιμετώπιση του καρκίνου». Εκτός από το ίδιο το άτομο από το οποίο προέρχονται τα κύτταρα, θα ήταν δυνατό να χρησιμοποιηθούν και από μέλος του συγγενικού περιβάλλοντός του; «Προϋπόθεση γι' αυτό είναι να είναι τα κύτταρα συμβατά. Κάπως έτσι θεραπεύτηκε πριν από λίγο καιρό στην Ιταλία ένα παιδάκι με μεσογειακή αναιμία, το οποίο πήρε αίμα από τον ομφάλιο λώρο του αδερφού του. Στη συγκεκριμένη περίπτωση είχε γίνει γενετική διάγνωση πριν εμφυτευτεί με τη μέθοδο της εξωσωματικής το αδερφάκι στη μήτρα ώστε να είναι συμβατό με το παιδί που νοσούσε».

Οι τεράστιες δυνατότητες της γενετικής, βέβαια, εγείρουν όλο και περισσότερο ένα θέμα με κοινωνικές, ηθικές, φιλοσοφικές και θρησκευτικές προεκτάσεις. «Οι κανόνες ως προς το τι είναι ηθικό, αποδεκτό και εφαρμόσιμο, είναι κάτι το οποίο πρέπει να εκπορεύεται από την κοινωνία και όχι από τους ερευνητές» πιστεύει η κυρία Κοντογιάννη. «Η γενετική έχει απίστευτες δυνατότητες και το ότι μέσα από αυτές εκπορεύονται καταστάσεις που δεν μπορούμε ακόμη να διαχειριστούμε είναι μεν γεγονός, αλλά δεν κρατεί, γιατί πάντα μπροστά σε μια καινούργια ανακάλυψη υπάρχει ένας δισταγμός για τα προβλήματα που λύνει και γι' αυτά που δημιουργεί. Κάποιες περιπτώσεις είναι ξεκάθαρες, ενώ σε άλλες υπάρχει διαφωνία, όπως στο θέμα του γενετικού ελέγχου σε παιδιά. Έχει καταστεί αμφιλεγόμενο, γιατί πάρα πολλοί γονείς θέλουν να ξέρουν τα πάντα για τις μελλοντικές ασθένειες που ίσως αντιμετωπίσει το παιδί τους, ακόμα και αν η γνώση αυτή δεν θα επηρεάσει τη θεραπεία, ενώ ένα παιδί δεν είναι σε θέση ψυχολογικά να αντιμετωπίσει κάτι τέτοιο. Είναι χρέος της Πολιτείας να προασπίσει αυτά τα συμφέροντα, έτσι στην Αγγλία τα γενετικά τεστ σε ανήλικους απαγορεύονται, ενώ στην Ελλάδα εφαρμόζονται υπό προϋποθέσεις. Άλλο θέμα που μπορεί να προκύψει από τη γενετική είναι το πού αρχίζουν και πού σταματάνε τα όρια της εχεμύθειας. Τώρα που είναι εφικτή η προληπτική γενετική διάγνωση για κάποιους τύπους καρκίνου, τι γίνεται αν διαγνώσεις σε μια γυναίκα αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του μαστου; Οφείλεις ή όχι να το ανακοινώσεις στην δίδυμη αδερφή της; Είναι σωστή η διάσταση που έχει δοθεί στη γενετική και τα θέματα που άπτονται αυτής είναι πάρα πολλά, προσωπικά όμως υποστηρίζω την άποψη ότι πρέπει να μπαίνεις ο ίδιος στη θέση του ασθενή, γιατί αλλιώς προσφέρεις στείρες επιστημονικές συμβουλές. Επίσης, μπορεί τα γονίδια να δείχνουν πολλά πράγματα, αλλά το να αποδίδεις τα πάντα σε αυτά είναι μια ακραία αναγωγή και δεν πρέπει να αποσιωπείται το σύστημα των παραγόντων που συντελεί στην ανάπτυξη ενός οργανισμού».

Η Έλενα Κοντογιάννη γεννήθηκε σε οικογένεια με ιατρική παράδοση, η ίδια όμως εντοπίζει την αφετηρία της μετέπειτα πορείας της στο άρθρο ενός περιοδικού που διάβασε στα δεκάξι της χρόνια. «Ήθελα να γίνω αρχαιολόγος μέχρι που διάβασα για την εξωσωματική γονιμοποίηση, μια επανάσταση για τα δεδομένα της εποχής. Βρήκα συναρπαστική την ιδέα ότι μπορείς να μελετήσεις τη ζωή στο ξεκίνημά της και να προλάβεις ασθένειες ήδη από εκείνο το στάδιο και από τότε επικεντρώθηκε εκεί όλο μου το ενδιαφέρον. Σε ένα ταξίδι που έκανα ως μαθήτρια στην Αγγλία παρακολούθησα μια ομιλία του Ρόμπερτ Έντουαρτς, «πατέρα» της εξωσωματικής και υποψήφιου για Νόμπελ τότε. Το πάθος του ανθρώπου γι' αυτό που έκανε και ο τρόπος που μου μίλησε όταν τον προσέγγισα με επηρέασαν πολύ. Ως ερευνήτρια η ίδια πια, πιστεύω ότι η έρευνα πάνω στην κατάψυξη των βλαστικών κυττάρων μπορεί να είναι το μέλλον της Ιατρικής».

Πολύτιμες καταθέσεις

Στην Ελλάδα λειτουργεί η Τράπεζα Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος του Ιδρύματος Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών, που ακολουθεί τα πρότυπα των αντίστοιχων της Νέας Υόρκης και του Λονδίνου. Πρόκειται για δημόσια τράπεζα, καθώς οι ιδιωτικές απαγορεύονται με το τελευταίο νομοσχέδιο του υπουργείου Υγείας. Η λήψη του αίματος γίνεται από ειδικούς γιατρούς και βιολόγους που συνεργάζονται με όλα τα ιδιωτικά και δημόσια μαιευτήρια στην Αθήνα αλλά έχουν ειδική σύμβαση ελεύθερης πρόσβασης με τα μαιευτήρια Έλενα και Αττικό. Πρόκειται για μια λεπτή διαδικασία που περιλαμβάνει τη συλλογή αρχέγονων αιμοποιητικών κυττάρων ( stem cells) και λευκών από τον πλακούντα. Στη συνέχεια, γίνονται ειδικές αναλύσεις και αφού διαπιστωθεί ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν καταψύχονται στους -190 βαθμούς Κελσίου σε υγρό άζωτο. Η όλη διαδικασία είναι δωρεάν, ενώ πριν οι ειδικοί σας εξηγούν τα έγγραφα που πρέπει να υπογράψετε. Τράπεζα Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος, τηλ. 210-6597341-2, 210-6597351. ΤΑΤΙΑΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΟΥ

.


[ back ]